Kütahya Çinisi Nedir, Gerçeği Taklidinden Nasıl Ayrılır?

Kütahya çinisi, gövdesi kil, kaolin ve kuvars karışımından hazırlanan, deseni sır sürülmeden önce elle çizilip boyanan ve iki ayrı fırın turundan geçen bir yüzey sanatıdır. Onu bir dekoratif seramikten ayıran şey desenin güzelliği değil, desenin nerede durduğudur: boya sırın altında kalır, üzerine dökülen cam tabakasının içine gömülür ve bir daha ne aşınır ne solar. Elinizdeki tabakta parmağınızı desenin üstünde gezdirin: yüzey tek parça cam gibiyse, desen sırın altında, yani sıraltı tekniğiyle yapılmıştır. Kenarı hissediyorsanız, desen sırın üstüne sonradan konmuştur.

Kütahya'yı bu geleneğin merkezi yapan da budur. Şehir, çini üretiminin yüzyıllardır kesintisiz sürdüğü ve bugün hâlâ atölyelerin çalıştığı bir yer. İznik klasik dönemin zirvesini temsil ederken Kütahya, aynı tekniğin bugüne kadar yaşayarak gelmiş hâli.

İki fırın, iki ayrı sıcaklık

Bir çini tabağın yapım süreci şu adımlardan geçer:

1. Hamurun hazırlanması. Kil, kaolin ve kuvars su ile karıştırılıp öğütülür, filtre presten geçirilerek suyunun büyük bölümü alınır, vakum presle içindeki hava boşaltılır.
2. Şekillendirme. Tabak ve kâse gibi formlar şablon tornayla, vazo ve sürahi gibi dik formlar çark tornayla çekilir.
3. Astarlama. Yüzeye fırça ile ince bir astar tabakası sürülür.
4. Bisküvi pişirimi. Parça 1000 °C civarında pişirilir. Fırının ısınıp soğuması ile birlikte bu tur yaklaşık 24 saat sürer.
5. Tahrirleme. Desen bütün hatlarıyla yüzeye çizilir. Çininin karakterini belirleyen kontur çizgisi budur.
6. Boyama. Renkler çizilen hatların içine işlenir.
7. Sırlama. Parça, boza kıvamındaki sır sıvısına daldırılır.
8. Mamul pişirimi. İkinci tur 900 °C civarında, yaklaşık 21 saat sürer. Sır bu turda camlaşır ve boyayı içine alır.

Renk, fırın kapağı açılana kadar belli olmaz. Boyanın fırına girmeden önceki hâli ile çıktıktan sonraki hâli aynı değildir; sıcaklık, pişirim süresi ve sırın yapısı rengin nereye oturacağını belirler. Kırmızı ve sarı bu konuda en hassas renklerdir: yeterli oksijen verilmeyen bir pişirimde kararır ve istenen tonu vermez.

Taklidi nerede ele verir

Bugün vitrinlerde çiniye benzeyen çok sayıda ürün var. Çoğu çini değil, çıkartma (dekal) baskıyla dekorlanmış seramik. Aradaki fark tekniğin kendisinde ve dört yerde gözle görülür hâle gelir.

Baskı sırın üstünde durur, altında değil. Çıkartma yönteminde desen, üzeri lak tabakasıyla kaplı özel bir kâğıda serigrafiyle basılır. Kâğıt suya atılınca boyalı kısım lakla birlikte kâğıttan ayrılır ve sırlı seramiğin üstüne yapıştırılır. Ardından parça 760 ile 800 °C arasında pişirilerek desen yüzeye sabitlenir. Çininin ikinci pişirimi ise 900 °C'de olur ve boya sırın altında kalır. Yani taklit, gerçek çininin sırlandığı sıcaklığın altında ve sırın yanlış tarafında sabitlenir.

Aynı desen, milimetrik olarak tekrar eder. Tahrir elle çizilir. İki tabağı yan yana koyduğunuzda çizginin kalınlığı, yaprağın açısı, motifin yerleşimi arasında küçük farklar görürsünüz. Baskı deseni ise her parçada aynı yerde, aynı kalınlıkta çıkar. Bir rafta duran on tabakta hiçbir fark yoksa, o desen elden çıkmamıştır.

Kenarda basamak vardır. Sıraltı boyanın üstü sırla kapandığı için yüzey tek parça cam gibidir. Çıkartma sırın üstüne oturduğundan desenin bittiği yerde tırnağınızla hissedebileceğiniz ince bir kenar kalır.

Baskı hataları çininin bilmediği hatalardır. Çıkartma yeterince bastırılmadığında altında kalan su ve hava kabarcıkları pişirim sırasında desenin o bölümünü yakar ve geride boşluk bırakır. Desenin ortasında yer yer eksilmiş, delinmiş görünen alanlar bu hatanın izidir.

Bunun bir de kullanım tarafı var. Çıkartmaların çoğu kurşun ya da başka zararlı maddeler içerdiği için yemek ve içmekle temas eden yüzeylerde güvenli değildir; bu tür dekorlar ürünün yalnızca dış yüzeyine uygulanmalıdır. Sıraltı çinide renk camlaşmış sırın altında kaldığı için böyle bir sorun doğmaz.

Elinizdeki parçada küçük renk oynamaları, çizgide hafif sapmalar ya da sır yüzeyinde ufak dalgalanmalar görüyorsanız bunlar kusur değil, elin izidir. Kusur, hiç fark olmamasıdır.

Tokat'tan bir gözlem

Biz Tokat'ta çalışıyoruz, Kütahya'da değil. Ama fırının önünde durduğunuzda coğrafya değil, tekniğin kendisi karar veriyor.

Atölyemizde ürün çamuru hazırlanıp forma alınıyor, motifler bizzat sanatkârlarımızın el işçiliğiyle yüzeye aktarılıyor ve parça iki ayrı fırın turundan geçiyor. Fırınımızda pişirim 950 °C'de yapılıyor ve yaklaşık 36 saat sürüyor. Bunu kısaltan bir yol aramıyoruz; kısaldığı anda ortaya çıkan şey çini olmuyor

Kütahya ve İznik repertuarına yaklaşımımızı tek cümleyle söylersek: tüm eserler orijinaline sadık kalınarak kendi tekniklerimizle güçlendiriliyor. Kataloğumuzda rumi, lale, karanfil, servi, hatayi ve şakayık motifleri; kobalt mavisi ve mercan kırmızısı zeminler; 15. yüzyıl Baba Nakkaş desenlerinin kendi yorumumuzla yapılmış replikaları yer alıyor. Bir yanda klasik İznik kompozisyonlarını aslına sadık kalarak üretiyoruz, diğer yanda aynı motif dilini duvar karosu, tezgâh arkası ve cami çinisi gibi mimari ölçeklere taşıyoruz.

Özel tasarım işlerde süreç keşif ve tasarımla başlıyor, taslak onayınızla devam ediyor, şekillendirme ve fırınlamadan sonra teslimatla bitiyor. Ölçeğine göre ortalama 30 ile 45 gün sürüyor. Tek bir kişiye özel duvar tabağından binlerce karodan oluşan mimari projelere kadar her ölçekte iş alıyoruz; alt sipariş sınırımız yok.

Atölyemiz Gaziosmanpaşa Bulvarı No: 324A, Küçük Beybağı Mahallesi, Tokat adresinde. Pazartesi ile Cumartesi arası 09:00 ile 18:00 saatlerinde ziyarete açığız, Pazar kapalıyız. Fırından yeni çıkmış bir parçayı elinize almak, bu yazının anlatmaya çalıştığı farkı bir defada anlatır.

Nereden başlamalı

Kütahya çinisinin ne olduğunu bilmekle bir tanesini elinize almak arasında fark var. Sıraltı tekniğiyle, elle tahrirlenmiş ve iki turda pişirilmiş tabaklarımızı Çini Tabak koleksiyonumuzda inceleyebilirsiniz. Bu yazıda anlatılan geleneğin doğrudan karşılığını arıyorsanız Geleneksel İznik/Kütahya Tarzı Çini Dekoratif Tabak iyi bir başlangıç.

Kütahya ile İznik arasındaki üslup farkını ve iki merkezin tarihini ayrıntılı okumak isterseniz, Kütahya ve İznik Çinisi: Toprağın Ateşle Buluştuğu Sanat yazımız bu konuyu ele alıyor.

Kaynaklar

• Çini üretim aşamaları ve pişirim sıcaklıkları: Kütahya Çini Boğaziçi El Sanatları, "Çini Yapılış Aşamaları".
• Çıkartma (dekal) baskı yöntemi, uygulama ve 760 ile 800 °C sabitleme pişirimi: "Transfer Baskı Tekniği Örneği Çıkartma (Dekal) Yönteminin Günümüz Seramik Sanatında Uygulanması", 6. Uluslararası Matbaa Teknolojileri Sempozyumu, İstanbul Üniversitesi Cerrahpaşa, 2018, s. 755-764.
• Hamur bileşimi ve motif repertuarı: KÜRE Ansiklopedi, "Kütahya Çinisi".